"Jongeren worden op basis van één statistiek als 'te lui' beschouwd"
Bijna volledige tewerkstelling verandert kijk op onderwijs en arbeid
##video:ETSbe2605V11##
Onze arbeidsmarkt verschuift van een situatie van structurele werkloosheid naar een van bijna volledige tewerkstelling. "Maar dat besef is op verschillende beleidsniveaus nog onvoldoende doorgedrongen", klinkt het bij arbeidsmarktexpert Jan Denys. Tijdens zijn presentatie op het Symposium Technisch Onderwijs schetste hij een beeld van de evolutie van de arbeidsmarkt en hoe we tot die nieuwe realiteit zijn gekomen.
Economische crisissen
Om te begrijpen hoe we vandaag in een situatie van bijna volledige tewerkstelling zijn beland, springen we enkele decennia terug in de tijd. Volgens Jan Denys, werd de hoge werkloosheidsgraad in de jaren '30 gezien als een voedingsbodem voor polarisatie en extremisme, wat uiteindelijk uitmondde in de Tweede Wereldoorlog. "De les die daaruit werd getrokken, was om van volledige werkgelegenheid een beleidsprioriteit te maken", vertelt Denys. In de praktijk werd volledige werkgelegenheid enkel bereikt in oorlogstijd en in een dictatuur.
De periode 1944-1974 kende een langdurige fase van lage werkloosheid met zelfs een sterke stijging in productiviteit, lonen en welvaart. Maar economische crisissen in 1974 en 1979 gooiden roet in het eten en luidden het einde in van een periode van volledige tewerkstelling. Werkloosheid steeg van iets meer dan 3% naar 13,7% in 1983 en zo ontstond er een periode van langdurige werkloosheid.
"Twee factoren komen hier samen. Bijna tien jaar lang kreeg je netto jobdestructie - waarbij er op het einde van het jaar meer jobs zijn vernietigd dan er gecreëerd zijn - en een grote aanwas van beroepsbevolking doordat boomers en vrouwen massaal de arbeidsmarkt betraden", vertelt Denys. "Dat resulteerde in een vraag-aanbodschok. De droom van volledige werkgelegenheid lag aan diggelen. Wie toch werk wilde creëren, moest arbeid herverdelen. Het arbeidsmarktbeleid van de daaropvolgende decennia - brugpensioen, loopbaanonderbreking, deeltijds werk - stond volledig in het teken van dat uitgangspunt.
Opvallend is dat we inmiddels al twaalf jaar netto jobcreatie kennen. "Een record", klinkt het bij Denys. Het toont aan hoe de arbeidsmarkt opnieuw is gekeerd.
Wat is volledige tewerkstelling?
Volgens Denys zijn twee factoren bepalend voor volledige tewerkstelling. Enerzijds ligt de werkloosheid zeer laag - tussen drie en vijf procent - en is er geen sprake van langdurige of structurele werkloosheid. Anderzijds gaat de werkzaamheidsgraad richting de 80%, terwijl dat vroeger rond de 60% lag.
"Volledige werkgelegenheid is een noodzakelijke voorwaarde voor een duurzame sociale zekerheid en verzorgingsstaat"
Waarom is volledige werkgelegenheid zo cruciaal? "Naast prijsstabiliteit en stijgende productiviteit is volledige werkgelegenheid een belangrijke indicator voor onze economische groei", verklaart Denys. Daarnaast zorgt ze voor een hoger inkomen en een robuuste binnenlandse vraag. "Als onze economie en consumentenvertrouwen relatief goed blijft, dan heeft de binnenlandse vraag daar voor een groot stuk mee te maken." Bovendien neemt de armoede af en ziet Denys volledige werkgelegenheid als "noodzakelijke voorwaarde voor een duurzame sociale zekerheid en verzorgingsstaat." Denys voegt daaraan toe dat er een kans bestaat dat dit niet voldoende is, omdat een hogere productiviteit in de toekomst ook een rol zal spelen.
Vooropgestelde doelen
Denys stelt dat Vlaanderen en verschillende Europese regio's zich vandaag dicht bij die situatie bevinden. De Europese Unie heeft als doel 78% volledige tewerkstelling tegen 2030 vooropgesteld. Met een huidig percentage van 75 zit ze er niet ver van, maar grote landen zoals Spanje en Italië halen dat gemiddelde omlaag. "Het beste bewijs dat we op de goede weg zijn is het schrappen van een commissaris van Werk in de Europese Commissie", vertelt Denys. "Daar ligt het probleem niet meer. Wel is er een commissaris voor Vaardigheden."
Het doel dat België voor ogen houdt is 80% volledige tewerkstelling tegen 2030. "Veel te optimistisch", klinkt het bij Denys, want België zit nu rond de 72%. Toch zit Vlaanderen al op 77%, en heeft Oost-Vlaanderen dat doel zelfs al bereikt.
De impact op het onderwijs
De periode van hoge werkloosheid vanaf de jaren '70 had ook een grote impact op het onderwijsbeleid. In een arbeidsmarkt waar jobs schaars waren, werd onderwijs steeds vaker gezien als een instrument om werkloosheid te bestrijden.
"Op basis van één statistiek worden jongeren als 'te lui' beschouwd"
Zo werd in die periode de leerplicht opgetrokken van 14 naar 18 jaar. De arbeidsmarkt had simpelweg te weinig plaats voor jonge werknemers. Ook het thema van de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt kreeg in die jaren een prominente plaats in het debat. Volgens Denys kreeg het onderwijs daarbij heel wat kritiek te verwerken. Een deel daarvan was terecht, maar veel was dat niet. Dit leidde toch tot een reeks structurele veranderingen.
Zo ontstond een sterker pleidooi om beroeps- en technisch onderwijs te herwaarderen. Curricula werden steeds vaker gescreend op hun arbeidsmarktrelevantie en de samenwerking tussen onderwijs en economische actoren werd versterkt. In die context ontstonden ook de eerste duale vormen van leren, waarbij school en werkplek gecombineerd worden.
Levenslang leren
Ook het concept levenslang leren kende vanaf de jaren '80 een sterke groei, gepaard met een doorbraak van het hoger onderwijs. Opleidingen werden meer afgestemd op de noden van de arbeidsmarkt en er werd ingezet op een betere afstemming tussen de verschillende aanbieders om versnippering tegen te gaan.
Volgens Denys kreeg levenslang leren doorheen de jaren echter vaak een te negatieve inkleuring. "Op basis van één statistiek worden jongeren als 'te lui' beschouwd", klinkt het. Denys staat ook stil bij het dalende aandeel leerdeficit - het aandeel werknemers dat aangeeft onvoldoende opgeleid te zijn om zijn job goed uit te voeren. In 2004 bedroeg dat aandeel bijna 1 op 4, maar dankzij een systematische daling bedroeg het aandeel in 2023 13,6%. "Gemiddeld doen bedrijven het goed om ervoor te zorgen dat hun werknemers bijblijven om hun job beter of even goed te kunnen uitvoeren", vertelt Denys. "Wat dan weer minder goed functioneert, zijn langer lopende opleidingen om bijvoorbeeld promotie te kunnen maken."
Nieuwe rol voor technisch onderwijs
De huidige context van bijna volledige tewerkstelling zorgt ondertussen opnieuw voor een andere realiteit. Volgens Denys krijgen werkenden vandaag meer macht en meer keuzevrijheid om hun loopbaan vorm te geven. Dat kan leiden tot meer dynamiek op de arbeidsmarkt, waarbij mensen sneller nieuwe kansen grijpen of risico's nemen. Tegelijk kan die zekerheid ook een omgekeerd effect hebben. Wanneer werk relatief gemakkelijk te vinden is, kan dat ook leiden tot meer stilstand of minder druk om zich verder te ontwikkelen.
"De productiviteit kan worden verhoogd, niet door ze harder te laten werken, maar wel door ze slimmer te laten werken"
Ook studiekeuzes kunnen daardoor vrijblijvender worden. In het verleden werd STEM-onderwijs vaak gepromoot met een duidelijk argument: technische opleidingen bieden meer kans op werk. In een arbeidsmarkt met structurele krapte speelt dat argument minder sterk.
Dat betekent volgens Denys niet dat technisch onderwijs minder belangrijk wordt. Integendeel: door artificiële intelligentie zal het technisch onderwijs een grotere strategische rol moeten spelen in het verhogen van de productiviteit. "Een lastig verhaal", volgens Denys. "Die productiviteit kan worden verhoogd, niet door ze harder te laten werken, maar wel door ze slimmer te laten werken."